ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆՆԵՐ // 

Կենսաթոշակային բարեփոխումներ. ընտրություն ընտրության

11.11.2005

Եթե ոչ այսօր, ապա ե՞րբ

ՀՀ Կառավարությունն իր կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումների հայեցակարգում ամրագրում է, որ կենսաթոշակային համակարգը նախկին տեսքով պահպանելը ոչ միայն կարող է խորը ճգնաժամի հանգեցնել, այլև երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը խոչընդոտել:

Այսօր իրավամբ կարող ենք արձանագրել, որ կենսաթոշակային համակարգին մեզանում համակողմանի անդրադարձ, ըստ էության, մինչև այսօր չի կատարվել: Արդյունքում այն շարունակում է դոփել հիմնականում մերժված, իսկ ներկայում նաև կենսաթոշակային «արդարությունը» խաթարող սկզբունքներով:

Հարկային դաշտում ցանկացած, թեկուզ և փոքր փոփոխություն, որպես կանոն, հանգեցնում է լայն արձագանքների, քննարկումների, բողոքների կամ առաջարկությունների: Մինչդեռ երբ բարձր պետական մակարդակով նշվում է, որ կենսաթոշակային բարեփոխումները խիստ հրատապ են և որ այն մնացած ոլորտների բարեփոխումներից էապես հետ է մնում, այս բարեփոխումները, չգիտես ինչու, այդպես էլ չեն հայտնվում քաղաքականության օրակարգի և հանրային քննարկումների կիզակետում:

Որ վաղն ընդվզում չլինի

Խորհրդային տարիներին մարդկանց աշխատավարձերի տարբերությունը մեծ չէր, գործազուրկներն էլ չնչին տոկոս էին կազմում, և կենսաթոշակային համերաշխության վրա հիմնված համակարգը լիովին բավարարում էր «արդարության» ընկալման համար: Նույնիսկ ԽՄ փլուզումից տարիներ անց էլ այսօրվա թոշակառուները չեն բողոքում տարբեր թոշակառուների հանդեպ նույնանման մոտեցում ցուցաբերելուց. հիմնական բողոքը թոշակի ցածր մակարդակն է:

Ներկա ազատ շուկայական հարաբերությունների պայմաններում մարդիկ էականորեն տարբեր աշխատավարձեր են ստանում, և նրանց աշխատավարձի հաշվարկից ելնելով` կենսաթոշակային ապահովագրական վճարները նույնպես տարբեր են: Արդեն իսկ կան ապագա թոշակառուներ, որոնց ներկա աշխատավարձից վերջին 5 տարում ապահովագրական հիմնադրամ այնքան գումար է փոխանցվել, որը, գործող համակարգի պայմաններում, արդեն իսկ չի կարող փոխհատուցվել նրանց թոշակի անցնելուց հետո մինչև կյանքի վերջ: Որքան գնում, անարդարության սեպն այնքան խորանում է: Տարիներ անց, երբ այսօրվա աշխատողները դառնան թոշակառու և վերափոխված կենսաթոշակային համակարգը շարունակի պարունակել անարդարության տարրեր, կամ մարդիկ տեսնեն, որ չարչարանքով վաստակած իրենց գումարներն ի չիք են եղել, բողոքի լուրջ ալիք կբարձրանա, ինչը հնարավոր է կանխել այսօր: Ճանապարհը մեկն է` բարեփոխումների ճիշտ սցենար ընտրելը:

Բարեփոխումների «գինը» և ընդգրկումը

Մի համակարգից մյուսին անցնելը որոշակի ծախսեր է պահանջում: Խոսքը ներկայում աշխատող սերնդի ուսերին դրվելիք կրկնակի բեռի մասին է, երբ մի կողմից նրանք պետք է «վճարեն» իրենց ապագա թոշակների համար, իսկ մյուս կողմից` ապահովեն այսօրվա թոշակառուների թոշակները: Նշված ծախսերը տարբեր կերպ կարող են արտահայտվել` հանրային ծախսերի կրճատում, հարկերի բարձրացում, այլ աղբյուրներից մուտքերի ապահովում և այլն: Այս հանգամանքը լրջագույնն է կենսաթոշակային բարեփոխումների համատեքստում, ուստիև պահանջում է լայնամասշտաբ հանրային քննարկում և սերունդների միջև համաձայնության ձեռքբերում: Այսօրվա կենսաթոշակները ցածր են Հայաստանում: Սա ցավալի է, սակայն միևնույն ժամանակ նշանակում է, որ բարեփոխման բեռը նույնպես թեթև կլինի: Այս հանգամանքն է ստիպում մասնագետներին պնդելու, որ Հայաստանում, ի տարբերություն շատ երկրների, կենսաթոշակային բարեփոխումները կանցնեն առանց էական «ցավերի» և միակ խնդիրը մնում է պարզել, թե ինչ ընդգրկվածությամբ կատարել բարեփոխումները և ինչպիսի սցենար ընտրել:

Սցենարներ` սեղանին

Բազմաթիվ գործոններ ու ցուցանիշներ պիտի հաշվի առնել` որոշելու համար, թե ինչպիսի կենսաթոշակային բարեփոխում պիտի անել: Գործոնների այդ բազմազանությունն ստիպում է տարբեր սցենարներ մշակել, որոնցից էլ հենց անհրաժեշտ կլինի ընտրել հետագա բարեփոխումների մոդելը և ընդգրկվածությունը: Ոգևորիչ է, որ նման հաշվարկներ այսօր արվում են: Միջազգային քաղաքականության և հետազոտությունների հայկական խումբը (www.armpolicyresearch.org) պատրաստվում է դեկտեմբերին հանրության ներկայացնել զարգացման երկու սցենար, որոնցից կարելի կլինի ընտրություն կատարել: Սցենարները հնարավորություն են ընձեռելու ոչ միայն գնահատել կենսաթոշակային ապահովագրական ֆոնդի հետագա զարգացումները թվային տեսքով, այլև տեղեկատվության մեծ աղբյուր են հանդիսանալու երկրի հետագա մակրոտնտեսական քաղաքականությունը համապատասխանեցնելու համար:

Ստվերից դուրս գալու ներքին պահանջարկը

Կենսաթոշակային բարեփոխումները, թերևս, դուռ կբացեն նրանց համար, ովքեր աշխատում են ստվերից դուրս, ում աշխատավարձը ձևակերպվում է այնքան, որքան գումար նա իրականում ստանում է: Այս բարեփոխումների առաջնային աջակիցները կլինեն օրինական, ստվերից դուրս դաշտում գտնվող բոլոր սուբյեկտները: Արագ և նպատակային կենսաթոշակային բարեփոխումներ իրականում շատ ավելի դրական հետևանքներ կարող են ունենալ, քան վաղօրոք հնարավոր է պատկերացնել, ինչն ամբողջությամբ փոխհատուցելու է բարեփոխման անցումային ծախքերը: Այն կարող է դառնալ ստվերային տնտեսության վերացման ևս մեկ կարևոր խթան` ավելի արդյունավետ կերպով իրողություն դարձնել այն, ինչ ոչ մի հարկային վարչարարություն ի վիճակի չէ անել:


Համառոտագիրը մշակվել է ՄԶՄԿ 2005թ-ի նոյեմբերի 11-ի «Կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումները Հայաստանում» թեմայով քննարկման մասնակիցների կողմից արտահայտված կարծիքների հիման վրա: Կլոր սեղանին մասնակցում էին անկախ վերլուծաբաններ, պետական պաշտոնյաներ, միջազգային կառույցների ներկայացուցիչներ: Քննարկումը կազմակերպվել էր Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամի աջակցությամբ:

ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

17.10.2019

Տեղեկատվական հանդիպում-աշխատաժողով Շիրակի մարզում

2019 հոկտեմբերի 15-ին ՀՀ Լոռու մարզի Վանաձոր քաղաքում տեղի ունեցավ «Հայաստանի Հանրապետությունից Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն անկանոն միգրացիայի կանխարգելում՝ պոտենցիալ միգրանտների տեղեկացվածության բարձրացման միջոցով» ծրագրի տեղեկատվական հանդիպում-աշխատաժողովների շարքը: Աշխատաժողովի հիմնական նպատակն է մասնակիցներին տեղեկություններ տրամադրել անկանոն միգրացիայի ռիսկերի, հետևանքների, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում միգրացիայի ոլորտում տեղի ունեցող զարգացումների, օտարերկրացիներին տրվող պաշտպանության ձևերի, ինչպես նաև վիճակագրական տվյալներ՝ Հայաստանից Գերմանիա արտագաղթի և վերադարձի վերաբերյալ: Աշխատաժողովի ընթացքում քննարկվել են նաև ՀՀ քաղաքացիների վերադարձի և հետընդունման (ռեադմիսիա) գործընթացը, և ներկաներին ներկայացվել է նաև ՀՀ-ում իրականացվող վերադարձողների վերաինտեգրման ծրագրերը:

 ավելին >>
24.09.2019

Տեղեկատվական հանդիպում-աշխատաժողով Շիրակի մարզում

2019 սեպտեմբերի 17-ին ՀՀ Շիրակի մարզի Գյումրի քաղաքում մեկնարկեց «Հայաստանի Հանրապետությունից Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն անկանոն միգրացիայի կանխարգելում՝ պոտենցիալ միգրանտների տեղեկացվածության բարձրացման միջոցով» ծրագրի տեղեկատվական հանդիպում-աշխատաժողովների շարքը: Աշխատաժողովի հիմնական նպատակն է մասնակիցներին տեղեկություններ տրամադրել անկանոն միգրացիայի ռիսկերի, հետևանքների, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում միգրացիայի ոլորտում տեղի ունեցող զարգացումների, օտարերկրացիներին տրվող պաշտպանության ձևերի, ինչպես նաև վիճակագրական տվյալներ՝ Հայաստանից Գերմանիա արտագաղթի և վերադարձի վերաբերյալ: Աշխատաժողովի ընթացքում քննարկվել են նաև ՀՀ քաղաքացիների վերադարձի և հետընդունման (ռեադմիսիա) գործընթացը, և ներկաներին ներկայացվել է նաև ՀՀ-ում իրականացվող վերադարձողների վերաինտեգրման ծրագրերը:

Միջոցառմանը մասնակցում էին պետական (տարածքային) կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնյաները, համապատասխան ծառայություններ մատուցող պետական և ոչ պետական կազմակերպությունները, ԶԼՄ և ՔՀԿ ներկայացուցիչները: Աշխատաժողովն իրականացվում է Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոնի կողմից, ԳԴՀ Արտաքին գործերի դաշնային նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ և ՀՀ ՏԿԵՆ Միգրացիոն ծառայության և «Հայկական Կարիտաս» բարեսիրական հասարակական կազմակերպության հետ համագործակցությամբ:

 ավելին >>

ՎԵՐՋԻՆ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐԸ

25.11.2019

Ազգային Ժողովի քննիչ հանձնաժողովի գործունեության ընթացքում իրավասու մարմիններից և պաշտոնատար անձանցից տեղեկություններ ստանալու հետ կապված հարցերի վերաբերյալ

Սույն վերլուծության նպատակն է ներկայացնել Քննիչ հանձնաժողովիգործունեության ընթացքում իրավասու մարմիններից և պաշտոնատար անձանցից գրավոր տեղեկություններ ստանալու, հանձնաժողովի հրավերով՝ իրավասու պաշտոնատար անձանց հանձնաժողով ներկայանալու և բացատրություններ տալու հետ կապված օրենսդրական կարգավորումները, ինչպես նաև այդ անձանց կողմից օրենքի պահանջները չկատարելու դեպքում կիրառվող պատասխանատվության միջոցները: